هابرماس در وجه ايجابي نظريه اش مي كوشد بنياني خردپسند براي نظريه ي انتقادي فراهم آورد و سپس سيماي جامعه ي آرماني اش را ترسيم نمايد. او ابتدا سعي دارد در كتاب « دانش و علائق انساني » زيربناي معرفت شناختي و انسان شناختي نظريه اش را پي ريزي نمايد و سپس به تفصيل نظريه اش را در كتاب « نظريه ي كنش ارتباطي » بسط مي دهد.

الف - دانش و علائق انساني

هابرماس نمي خواست كه نظريه ي انتقادي همچون ماركسيستهاي ارتدوكس و يا ديگر نحله هاي ماركسيستي كه به تضاد در جوامع پرداخته اند و به مخالفت با سرمايه داري برخاسته اند جنبه اي ايدئولو‍ژيك بيابد. بهمين لحاظ در كتاب دانش و علائق انساني بر آن شد تا بنياني خردپسند براي نظريه انتقادي فراهم آورد.

از طرفي او به هيچ عنوان نسبي گرايي را نمي پذيرفت و معتقد بود « علائق » ي در درون انسانها هست كه در فراسوي فرهنگها و تاريخ وجود داشته و انسانها همواره در پي دستيابي بدان بوده اند. او از اين طريق سعي داشت نظريه انتقادي را به جاي امري صرفا تاريخي يا دلبخواه ( يا ايدئولوژيك ) به امري عام و ضروري تبديل كند و پايبندي نظريه انتقادي به عدالت اجتماعي و دموكراسي را به منزله ي ارزش يا علاقه اي فراتر از يك فرهنگ خاص نشان دهد ، و همانطور كه اشاره داشتيم بنيانهاي خردپسند براي آن فراهم آورد. هابرماس اين علائق جهانشمول را در سه رده تقسيم بندي كرد:

1- علائق تجربي – تحليلي ؛ كه حكايت از ميل دروني انسانها براي تسلط به طبيعت و افزايش رفاه و آسايش مادي ، و نيز كنترل بر جامعه ي انساني و اداره بهتر آن دارد.

در اين حوزه هابرماس اشاره دارد كه او مخالف علم نيست ، اما زماني كه علم به علم گرايي (Scientism) تبديل مي شود و خود را تنها شيوه شناخت صحيح معرفي مي كند ، دانش انساني را كه در فرآيند كار و زبان حاصل مي شود ، به انحراف مي كشاند.

2- علائق عملي – هرمنوتيكي ؛ كه حكايت ميل دروني انسانها به فهم و درك متقابل از يكديگر در ارتباطات اجتماعي دارد و در علوم اجتماعي و تاريخي خود را نشان مي دهد.

هابرماس در اين حوزه به نحوه ي منحرف شدن و گمراه شدن کنش متقابل به وسيله ي ساختارهاي اجتماعي توجه دارد. مردم مي توانند در فهم متقابل از يکديگر دچار خطا شوند ، آنها مي توانند منظما گمراه شوند ، آلت دست قرار بگيرند و به گونه اي نظام يافته کور باشند. اما نوع سومي از علائق در وجود انسانها هست كه به به مقابله با اين گمراهي ها و آلت دست قرار گرفتن ها مي پردازد و هابرماس از آن با عنوان علائق رهايي بخش ياد مي كند.

3- علائق رهايي بخش ؛ كه حكايت از ميل دروني انسانها براي خودآئيني دارد يعني رهايي از قيد و بندهاي غير ضروري دروني ( مثلا روانشناختي ) و بيروني ( مثلا اجتماعي يا محيطي ) براي تجربه ي زندگي ِ آزاد و فارغ از هرگونه اجبار .

علائق رهايي بخش علوم انتقادي را بوجود مي آورد و به عمل خودآگاهانه و خردورزي انسانها اتكا داشته و الگوي آن روانكاوي فرويد است كه مسئله ي مورد نظرش سركوب و تحريف مي باشد. هابرماس هم در صدد نشان دادن نقش سركوب گر و تحريف كننده ي ايدئولوژي است بهمين جهت روانكاوي را در سطح جامعه به كار مي گيرد و مي كوشد فرايندهاي ناخودآگاهي را در جوامع معاصر نشان دهد كه تعيين كننده ي كنش هاي شهروندان است و بطور منظم آنها را منحرف مي سازد و شكلهاي قالبي زندگي را بر آنها تحميل مي كند. از طريق روانكاوي اجتماعي هابرماس مي كوشد اين اعمال انساني را تحت كنترل خودآگاهانه افراد درآورد.

روانکاوي فرويد سه عنصر ساختاري دارد: 1- فرد بيمار.      2- تلقي بيمار از وضعيت خود که در روايت او از تاريخمندي زندگي خود تجسم مي يابد.     3- روانکاو و علم او .

هابرماس هم همين سه عنصر را در بحث خود از نقد ايدئولوژي بکار مي گيرد. در اينجا هم سه عنصر اساسي وجود دارد : 1- موضوع نقد ، يعني مردمي که در روابط مبتني بر سلطه گرفتار شده اند ( همانند بيمار ).    2- برداشتي که مردم از اين وضعيت دارند و مي توان آنرا ايدئولوژِي ناميد ( يعني تلقي بيمار ).      3- جامعه شناسي و فلسفه ي انتقادي.

الگوي روانكاوي در مفهوم هابرماسي آن امر را نشان مي دهد كه در کانون علوم آزاديبخش مفهوم تامل يا خود تاملي (Reflective thinking) نهفته است. از نظر او در فرايند بازانديشي و تامل در نقس است که معرفت في نفسه با علائق بشري به خودآئيني و مسئوليت و بلوغ تطابق مي يابد و افراد از طريق تامل در نفس خويش است که مي توانند نسبت به نيروهايي که به صورتي پنهان و مضمر زندگي آنها را تحت تاثير قرار مي دهند , وقوف يابند. از اين طريق علوم انتقادي مي كوشند فرآيند تامل در نفس – روش مند را تسهيل كرده و موانعي که راه رشد خودآگاهي را مسدود کرده اند کنار بزنند.

بدين ترتيب آرزوي جامعه اي عاري از اجبار مبتني بر فرهنگ عمومي و دموكراتيك ، صرفا آرزويي اتوپيايي نظريه پردازان انتقادي نيست بلكه آرماني است كه در خود ساختار زندگي روزمره جاي دارد. ارزشهايي دموكراسي , عدالت , برابري و خودآئيني پيش نياز ارتباطند و هابرماس اميدوار بود كه نظريه انتقادي را به تجلي خرد دروني اي تبديل كند كه به آگاهي مشخصي از قدرت و هدف خويش دست يافته است.

يادآوري مي كنيم كه بدين طريق هابرماس با ارائه ي انواع علائق ذاتي انساني مي كوشيد نظريه ي انتقادي را از حالت صرفا ايدئولوژي ديگري در برابر نظام سرمايه داري رها كرده و نشان دهد همان طور كه علوم تجربي در علاقه عمومي بشر به كنترل ريشه دارد و علوم اجتماعي - تفسيري به ارتباط زباني توجه نشان مي دهند ، نظريه ي انتقادي هم به علاقه ي عام بشر به « خودآئيني » متكي است.

ب - نقد گادامر و پاسخ هابرماس

اجازه بدهيد در اينجا مختصرا به نقد گادامر از الگوي هابرماس بپردازيم:

در ابتدا گادامر به رابطه روانکاو – بيمار ِ هابرماس ايراد مي گيرد که اين رابطه از آن جهت موجه است که بيمار با اختيار و بر مبناي توافق دو جانبه تن به گفتگو مي دهد و نمي توان چنين رابطه اي را به جامعه تسري داد که در آن نظريه پرداز انتقادي هم با مقاومت جامعه روبرو مي شود و هم اين گرايش وجود دارد که نخبگاني که گمان مي برند حقيقت نزد آنهاست و ديگران دچار توهم هستند ، تصورات خود را به جامعه ديکته کنند.

در ادامه به هابرماس انتقاد مي کند که اعتقاد مطلق به قدرت و توانايي بازانديشي و بازسازي از سوي هابرماس نمايانگر نوعي « آرمان سازي خيالي » است و كوشش هابرماس تلاشي بيهوده و کاذب براي شکستن و خروج از حلقه ي هرمنوتيکي است. هابرماس در مقابل توجه به وضعيتي آرماني در آينده را امري ضروري مي داند كه مقصود همان تصور و برداشت همه جانبه از تاريخ عام و جهاني است. هابرماس معتقد است كه اگر نتوانيم وضعيت خاصي را که در آن بسر مي بريم از طريق اصول عقلاني به عنوان نوعي محک يا معيار آرماني سنجش عقل – مورد آزمون قرار دهيم – هر گونه نقدي غيرممکن خواهد بود. بر اين مبناست كه هابرماس براي کشف و ارائه ي اين قبيل اصول به الگوهايي نظير زبان شناسي و روانکاوي روي مي آورد.

گادامر از سويي ديگر انتقاد مي كند كه وجود يا پديده اي که مي تواند فهميده شود همان زبان است و به اعتقاد او زبان و جهان هر دو با هم ظاهر مي شوند و هر گاه يکي تغيير کند ، ديگري هم به تبع آن متحول مي شود از اين رو به عقيده ي وي زبان ، در واقع آن جهاني است که در آن زندگي مي کنيم.

اما هابرماس معتقد است كه زبان رايج و مرسوم حاوي ارزشهاي ايدئولوژيکي است كه در آن نهفته و پنهان است. پس بايد زبان را روانکاوي کرده و آنرا مورد بازشناسي قرار دهيم تا باعث فريب مان نگردد.

و انتقاد ديگر اين كه از نظر هابرماس ، تامل رهايي بخش (Reflective thinking) باعث ظهور فرد يا جامعه کاملا عقلاني خواهد شد ، در حاليکه از نظر گادامر با توجه به وجود ارتباطات تحريف شده ي مبتني بر قدرت ، امکان تحقق چنين امري بسيار ناممكن است.  

پ- استعمار زيست جهان

زيست جهان (lebenswelt) محل روابط نمادين ، روابط هنجاري ، عمل ارتباطي ، توافق و روابط ذهني است كه دربرگيرنده ي وفاقي در پس زمينه ي زندگي روزمره مي باشد و به مثابه مخزن دانش در نظر گرفته مي شود و از نسلي به نسل بعد منتقل مي گردد و شالوده ي درك جهان بيني هاي آگاهانه و تمامي كنش هاي اجتماعي انسانهاست. همچنين تعامل بين فرهنگ ، اخلاق و آگاهي از يك سو و ساختارهاي اجتماعي از سويي ديگر در زيست جهان تجلي مي يابد و انسانها هيچگاه نمي توانند از زيست جهان خارج گردند.

از اين رو مي توان اينطور برداشت كرد كه  زيست جهان در نظريه ي هابرماس تا اندازه اي نظير مفهوم حوزه ي « پيش تاملي يا تجربه ي بلاواسطه » ي هوسرل و تا اندازه اي نظير مفهوم زباني و مشخص تر « صورت زندگي » ويتگنشتاين است.

هابرماس تكامل جامعه را به منزله ي عقلاني شدن زيست جهان مي داند كه با پيشرفت و عقلاني شدن فرايندهاي تاملي ، انتقادي و ارزشيابي ، تدريجا آن عناصري از فرهنگ سنتي كه زماني به نحوي جزمي خود را بر زيست جهان تحميل مي كرده اند ، تحليل مي روند و وقتي عناصر نامناسب ِ سنتي كنار گذاشته شدند ، امكانات گسترش يافته « يادگيري » ( يادگيري ِ شيوه هاي تازه ي زندگي ) عرضه مي شوند و جامعه بر مبناي نيازهاي واقعي افراد تحول مي يابد.

هابرماس با تعبيري هرمنوتيكي نتيجه مي گيرد كه اين هم آميزي افقها ، در درون زيست جهان به تفسيري منجر مي شود كه شامل تر ، جامع تر و عميق تر و خلاصه بالقوه عقلاني تر از تفسيرهاي ممكن خواهد بود.

به نظر هابرماس از زاويه ي نظام اجتماعي مدرنيت فرايندي از ايجاد تمايز و يکپارچگي دوباره به خصوص به واسطه ي پول و قدرت است. تکامل نظام اجتماعي از طريق « خرد کارکردگرا » عمل مي کند که نوعي خرد ابزاري است که نظام با استفاده از آن خود را بر افراد تحميل مي کند. اما از زاويه ي زيست جهان ، مدرنيت فرايندي است که از طريق آن عرصه هاي مختلف زندگي آدميان بر توافق عقلاني و متقابل و ارتباطي استوار مي شوند ، و هابرماس با جدا کردن تحليل زيست جهان از نظام اجتماعي نوعي « کارکردگرايي انتقادي » را پديد مي آورد.

هابرماس در نوع برداشتش از عقلاني كردن زيست جهان از ديگر نظريه پردازان حلقه ي انتقادي همچون آدورنو فاصله مي گيرد. آدورنو عقلاني کردن زيست جهان را به مثابه پيروزي عقلانيت ابزاري در نظر مي گرفت اما هابرماس آنرا به مثابه ارتباط متقابل تفاهمي , هنجار گذاري و عقلانيت ارتباطي مي داند.

او در بحث استعمار زيست جهان سه انتقاد اساسي را وارد مي كند. يكي خرد ِ کارکردگراي نظام اجتماعي است كه از رهگذر رسانه ي پول ، قدرت و عقلانيت ابزاري -  كه موجب پيشرفت نظام (System) است - با ورود به عرصه ي زيست جهان ، عقلانيت ابزاري ، منفعت طلب و سودانديش را گسترش مي دهد و باعث تحليل رفتن « خرد ارتباطي » اي مي شود كه باعث رشد و پيشرفت زيست جهان است.

انتقاد ديگر هابرماس بر اين امر است كه خردِ كاركردگرا فرهنگ تخصصي را ترويج مي كند و انسانها را ناچار مي کند که به چهارچوبهاي جزئي دانش در دستان ديگران متکي باشند. اين وضعيت از نظر هابرماس نوعي آگاهي تکه پاره شده ايجاد مي کند و از تسلط ِ همه جانبه ي افراد بر زندگي شان مي كاهد. يا به تعبير ماركوزه پيامد آن « انسان تک ساحتي » است که تنها بر مبناي عقل ابزاري زندگي مي کند.

سوم اين كه به زعم هابرماس ايدئولوژي مسلط همچون حقيقتي مسلم خود را بر اذهان فردي و عمومي تحميل مي کند و قدرت ديدن و همچنين « بازانديشي » (Reflective thinking) را از آنها سلب مي کند.

و حال با ورود فلسفه و جامعه شناسي انتقادي همچون يک روانکاو , کوشش مي شود که از طريق ترکيب رهيافتهاي هرمنوتيکي - تفسيري و نيز بينشهاي تبييني ، اولا ماهيت و حوزه ي نابهنجاريها را مشخص شود و ثانيا با گشودن باب گفتگوي عقلاني در حوزه عمومي مردم را ياري دهد ، تا توانايي آن را بيابند که با وقوف به مسائل خود و کسب آگاهي تاريخي در مورد مشکلات به شيوه اي عقلاني بينديشند. دغدغه ي اصلي شناخت رهايي بخش فائق آمدن به توهمات ناشي از شي ء گشتگي , ياس و نااميدي , کالايي شدن روابط و مناسبات انساني و به ويژه غلبه بر توهمات ناشي از سيطره بتوارگي بر تمامي عرصه هاي مناسبات فکري و فرهنگي ِ فرد و جامعه است.

ت - کنش ارتباطي (Communicative Action)

هابرماس در نظريه ي کنش ارتباطي سه مبنا را در نظر مي گيرد:

1- رهايي از فلسفه ي خودآگاهي , يعني رابطه ي سوژه ي ( شناسنده ،  Subject) و ابژه ( شناسا ، Object ).

هابرماس با اين تمايزگذاري ميان ذهنيت و عينيت مخالفت است و معتقد است كه  اگر دنيا را فقط از اين زاويه نگاه کنيم گرفتار خرد ابزاري مي شويم و به بدبيني آدورنو و ماکس وبر دچار مي شويم كه در آن برون رفتي وجود نخواهد داشت.

2- کنش ارتباطي ؛ كه شامل فرايند گفتگو و مباحثه ي عقلاني در حوزه ي جهان زيست مي باشد و بر آن هيچ نوع تحميلي يا اجباري ممکن نيست چرا که عقلاني بوده و طرف مقابل مي تواند با منطق نه , يا آري بگويد.

3- در حوزه ي جهان زيست ، اولويت دادن براي کنش ارتباطي بدان معناست كه اولا عقلانيت ، آرماني نيست که از آسمان افتاده باشد ، بلکه در خود زبان ماست و در بردارنده ي نوعي نظام اجتماعي فراگير و دموکراتيک است که هدفش رسيدن به توافق عقلاني است و هر گونه اعمال سلطه را كنار مي گذارد و چنين بينشي مهمترين موضع هابرماس در برابر پست مدرن هاست.

دوما امكان شكل گيري « علم اخلاق جهاني » با تكيه بر گفتگو و مباحثه ي عقلاني و تفاهم بر سر تجربيات بي واسطه ( ملهم از پديدارشناسي ) يعني آن چيزهايي که از طريق برهان و دليل و بدون اجبار براي همه قابل قبول است ، ممكن مي گردد.

تصور علم اخلاق جهاني از سوي هابرماس موضعي است که براي سنت جامعه شناسي كه همواره بر تفاوتهاي فرهنگي تاكيد مي گذارد ، غيرممکن مي نمايد.

بدين ترتيب آرمان هابرماس آن است كه زيست جهان از طريق خرد ارتباطي به سطحي از رشد ، پيشرفت و عقلانيت دست يابد كه در آن امكان دستيابي به « اجماع مبتني بر استدلال » ممكن گردد. اين امر زماني اتفاق مي افتد كه نيروهاي خرد ارتقاء يافته باشد و همانند الگوي تکامل فردي استقلال و خودمختاري شخصيت ، افزايش توانايي انجام داوريهاي اخلاقي و عمل کردن بر اساس آنها , و جهان شمولي رشد يابنده ي نظامهاي اخلاقي و حقوقي ممكن شده باشد كه در آن شناسايي باورها , ارزشها , هنجارهاي اجتماعي , و علائق و منافع مشترك از طريق گفتگو و مباحثه ي عقلاني , باعث ساختار بخشيدن به كنش متقابل گردد.

بدين جهت او تمامي اين مباحث را در جامعه اي دموکراتيک در نظر مي گيرد که در آن همه به ابزارهاي خرد ، فرصتهاي مشترک در بحث , طرح نظرات و مشارکت در تصميم گيري هاي نهايي را دارند. در نتيجه پيش زمينه ي اين گفتگو و مباحثه ي عقلاني حركت به سوي « دموكراسي اجتماعي » است كه هابرماس با خوشبيني به جنبش هاي اجتماعي اي توجه دارد كه در پي عدالت اجتماعي و دموكراسي مشاركتي هستند و به ميزاني كه اين جنبش ها به دعاوي خرد در تصميم ها و سياست هاي اجتماعي توجه داشته باشند « اخلاق ارتباطي » را به نمايش مي گذارند كه اگر محقق شود , مي تواند سرمايه داري را به جامعه ي سوسيال دموكرات تبديل كند.

ث - وضعيت گفتار آرماني (  Ideal Speech Situation)

وضعيت گفتار آرماني در نظريه ي هابرماس وضعيتي است كه در آن كنشگران آزاد ، خردمند ، مسئول و خودآئين در وضعيتي برابر گرد هم مي آيند و پيرامون علائق و خواسته هايشان به بحث و گفتگوي عقلاني مي نشينند. بر اين گفتگوي عقلاني هيچگونه اجبار و زوري متصور نيست و تنها آنكه « قدرت استدلال بهتري » دارد مي تواند نظر ديگران را با خود همراه سازد و اين دقيقا همان معناي « ارتباط تحريف نشده » است.

اما هابرماس پيش شرطهايي را براي هر نوع مباحثه ي عقلاني كه هدفش را رسيدن به « حقيقت توافقي » تعيين كرده است ، در نظر مي گيرد:

1- بايد تشخيص داده شود كه او بيانات گوينده قابل درك و فهم است.      2- قضايايي كه گوينده معرفي مي كند بايد حقيقت داشته باشند ؛ يعني بايد درباره ي موضوع بحث دانش موثقي ارائه كند.    3- گوينده بايد در طرح قضايايش صادق باشد ؛ يعني بايد تشخيص داده شود كه او قابل اعتماد است.    4- گوينده حق دارد كه چنين قضايايي را به زبان آورد ، حتي اگر در طرح قضايايش روراست نباشد.

پيش فرض چنين موقعيتي آن است كه در نظر بگيريم انسانها در درون زيست جهان بر پايه ي انبوهي از پيش فرضهاي مشترك زندگي مي كنند و با يكديگر كنش و تعامل دارند. بدين ترتيب اين پيش فرضهاي مشترك در پس زمينه ي زندگي روزمره به انسانها اين امكان را مي دهد كه در حوزه ي عمومي يكديگر را بشناسند و گفتگوي متقابل داشته باشند و بر پايه ي نيازها و علائق مشترك به تفاهم برسند. او در اين زمينه از پراگماتيك عام سخن مي گويد كه در آن آنچه يک سخن را مشروع و حقيقي مي کند اين است که در پرتو معيارهاي اعتبار بين الاذهاني به عنوان سخن مشروع يا حقيقي تلقي شود و خود اين اعتبار نيز به نوبه خود تنها به واسطه ي توافق بين الاذهاني تضمين مي شود.

از نظر هابرماس عناصري كه ممكن است شكل گيري وضعيت گفتار آرماني را به مخاطره اندازد ، قدرت و ايدئولوژي هستند كه همانطور كه قبل تر اشاره كرديم از طريق كاربرد الگوي روانكاوي و بازانديشي ( تفكر تاملي ، Reflective thinking ) مي توانيم نفوذ ايدئولوژيها در زندگي شخصي و اجتماعي مان را تشخيص داده و بر اين موانع گفتگوي برابر و خودآئين فائق آئيم.

نتيجه گيري

بهرحال اينطور به نظر مي رسد كه از نظر هابرماس به عنوان پيشروترين نظريه پرداز مکتب انتقادي , « زندگي ِ نيک و حقيقي » آرمان نظريه ي انتقادي است که در آن انسانهاي آزاد ، خودآئين و مسئول در تعاملاتي عاري از فشار و اجبار با هم زندگي مي کنند و در کنار يکديگر جامعه اي را مي سازند که در آن « فرصتها و امکانات بيشتري براي نيکبختي , صلح و وحدت » وجود دارد.

و از آنجا که او ادامه دهنده ي سنت عقلگرايي کانتي مي باشد و پيرو خوشبين آرمانهاي روشنگري است. « جامعه ي بهتر » از نظر او جامعه اي لزوما عقلاني تر است که در آن انسانها امکانهاي بيشتري براي « ابراز وجود » و « بيان خويش » دارند و اين بيان از طريق « کار و روابط تحريف نشده ي اجتماعي » حاصل مي گردد.

از اين منظر نظريه انتقادي « بي طرفي ارزشي » را کنار مي گذارد و با گرايشي فلسفي – تجربي , يعني گرايشي که در پي دنبال کردن آرمانهاي فلاسفه ي روشنگري پيرامون « عامليت » انسان هستند ، در پي ِ پي ريزي جامعه ي آرماني اي که صرفا نه يک اتوپيا و يا ايدئولوژي اي در برابر نظريه هاي رقيب ، که آرماني است که « ذاتي ِ نوع بشر » بوده و بطور « تجربي » در محافل دانشگاهي به بحث و نقد گذاشته مي شود , و « رهايي نوع بشر » را با عنوان « پروژه ي ناتمام مدرنيته » دنبال مي کند.

منابع :

خرد ، عدالت و نوگرايي ؛ نوشته هاي اخير هابرماس / استيون وايت ؛ ترجمه محمد حريري اكبري ، تهران: قطره 1380.

دموکراسی گفتگويي ( امکانات دموکراتيک انديشه های ميخائيل باختين و يورگن هابرماس ) / دکتر منصور انصاری ؛ تهران: مرکز 1384.

نظريه ي اجتماعي مدرن ، از پارسونز تا هابرماس / يان كرايب ؛ ترجمه ي عباس مخبر ، تهران: آگاه 1378.

كشاكش آرا در جامعه شناسي / استيون سيدمن ؛ ترجمه هادي خليلي ، تهران: نشر ني ، 1386.

هابرماس / مايكل پيوزي ، ترجمه احمد تدين ، تهران: هرمس ، 1379.

بازخوانی هابرماس / حسينعلی نوذری ؛ تهران: چشمه ، 1381.

نظريه هاي جامعه شناسي در دوران معاصر / جورج ريتزر ؛ ترجمه محسن ثلاثي ، تهران: علمي ، 1374.